Συνεργατών

Χρύσα Αλεξοπουλου: Ἡ συμβολή τῶν J.J. Winckelmann καί F. Hölderlin στην ἑδραίωση τοῦ ἑλληνικοῦ οὐμανισμοῦ στή γερμανική καί γενικότερα τή δυτική σκέψη.

 

 

 

xrisa

Χρύσα Αλεξοπουλου

δρ. Κλασικής Φιλολογίας

Ἡ συμβολή τῶν J.J. Winckelmann καί F. Hölderlin στην ἑδραίωση τοῦ ἑλληνικοῦ οὐμανισμοῦ στή γερμανική καί γενικότερα τή δυτική σκέψη.

     Ἡ Ἀναγέννηση, ὡς ἡ «πρώτη ἐποχή πού ἐπέλεξε παρελθόν γιά τόν ἑαυτό της»[1], ὁδήγησε τόν Εὐρωπαῖο ἄνθρωπο καί τήν εὐρωπαϊκή σκέψη στήν κλασική ἀρχαιότητα, ἀλλά ἐπειδή ἡ μήτρα αὐτῆς τῆς στροφῆς ὑπῆρξε ἡ Ἰταλία[2], ἡ Εὐρώπη ἔκλινε κυρίως προς τό ρωμαϊκό παρελθόν. Κατά τό δεύτερο, ὅμως, ἥμισυ τοῦ 18ου αἰώνα καί μετά ἐκδηλώθηκε ἀπό τούς Γερμανούς διανοητές ἐνδιαφέρον καί προτίμηση προς τήν ἑλληνική ἀρχαιότητα. Ὁ οὐμανιστής Johann Reuchlin (1455-1522) ἀσχολήθηκε σοβαρά μέ τήν ἑλληνική γλώσσα καί τά ἑλληνικά γράμματα καί προώθησε τή μελέτη τους. Εἶναι ἐπίσης ἄξιο μνείας ὅτι ἑλληνομαθεῖς προτεστάντες, ὅπως ὁ Φίλιππος Μελάγχθων (1497-1560), ἐπικρίθηκαν ἀπό τούς ρωμαιοκαθολικούς ὅτι «ἑλλήνιζαν καί λουθηράνιζαν» (graecizabant, lutheranizabant), ἀκριβῶς ἐπειδή προωθοῦσαν τήν ἀρχαιογνωσία καί τήν ἑλληνομάθεια.

     Σημαντικός ἐκπρόσωπος, πρωτοπόρος θά μποροῦσε νά χαρακτηρισθεῖ, τῆς πνευματικῆς κίνησης πού διακρίνεται από το νέο πνεῦμα προσέγγισης τῆς ἑλληνικῆς ἀρχαιότητας ἦταν ὁ J.J. Winckelmann (1717-1768). Μέ πεῖσμα καί συνεχῆ προσωπική μελέτη κατέκτησε τήν ἑλληνική παιδεία, μελετώντας τούς μεγάλους ἀρχαίους συγγραφεῖς καί μαθαίνοντας τήν ἑλληνική γλώσσα[3]. Για νά κατανοήσουμε την προσωπικότητα αὐτοῦ τοῦ σημαντικοῦ διανοητῆ, ἀξίζει νά δοῦμε πῶς τήν σκιαγραφεῖ ὁ Μ.Ζ. Κοπιδάκης: « Ὁ Ἰωάννης Ἰωακείμ Βίνκελμαν, γιός πτωχοῦ ὑποδηματοποιοῦ ἀπό τή Σαξωνία, ἔφτασε στη Ρώμη, τήν πόλη τῶν ὀνείρων του, ἀκολουθώντας δύσβατες καί σκολιές ἀτραπούς· ἡ ἀσφάλεια τῆς μέσης ὁδοῦ δέν τόν γοήτευε. Ὁ αὐτοδίδακτος ἀλλά ἰδιοφυής μελετητής ἐργάστηκε γιά πολλά χρόνια ὡς οἰκοδιδάσκαλος καί βιβλιοθηκάριος, κέρδισε τή συμπάθεια τῶν ἰσχυρῶν τῆς ἐποχῆς του παρά τά δημοκρατικά του φρονήματα, ἀσπάστηκε τόν καθολικισμό (τύποις βεβαίως, γιατί ὁ ἄνθρωπος σέ ἕνα θεό πίστευε: τό Κάλλος) και ἐγκαταστάθηκε στη Ρώμη το 1755, ὅπου ὡς ἐπιμελητής τῶν ἀρχαιολογικῶν Συλλογῶν καί ὡς scriptorlinguaeteutomicaeὑπηρέτησε τό Βατικανό καί τή φιλοκαλία τῶν ὀφικιαλίων του»[4].

     Ὁ ἰδιαίτερος ἐνθουσιασμός πού διέκρινε τόν J.J. Winckelmann γιά τήν ἑλληνική ἀρχαιότητα διαμόρφωσε τόν τρόπο μελέτης του και προσέγγισής του, ὄχι μόνο ὅσον ἀφορᾶ τά κείμενα ἀλλά κυρίως τά ἔργα τέχνης. Μέ τό ἔργο του Σκέψεις γιά τή μίμηση τῶν ἑλληνικῶν ἔργων στή ζωγραφική καί τή γλυπτική (1775)[5] ἀναδεικνύει τήν αἰσθητική τῶν ἀρχαιοελληνικῶν γλυπτῶν, τήν ἑρμηνεύει καί τήν προτείνει στούς καλλιτέχνες τῆς ἐποχῆς του. Γράφει χαρακτηριστικά: «Ἡ αἴσθηση τοῦ ὡραίου πού διαρκῶς περισσότερο ἁπλώνεται στόν κόσμο ἄρχισε νά διαμορφώνεται γιά πρώτη φορά κάτω ἀπό τόν ἑλληνικό οὐρανό. Ὅλες οἱ ἐπινοήσεις ξένων λαῶν ἦλθαν στήν Ἑλλάδα κατά κάποιον τρόπο μόνο ὡς ἕνα πρῶτο σπέρμα καί ἔλαβαν μιάν ἄλλη φύση καί μορφή στή χώρα πού, καθώς λένε, ἡ Ἀθηνᾶ, λόγω τοῦ εὔκρατου κλίματος πού συνάντησε ἐδῶ, τήν ὅρισε ὡς τόπο κατοικίας τῶν Ἑλλήνων προκρίνοντάς την ἀπ’ ὅλες τίς ἄλλες ὡς ἕναν τόπο ὁ ὁποῖος θά γεννοῦσε σοφούς ἀνθρώπους […] Ὁ μοναδικός δρόμος γιά μᾶς νά γίνουμε μεγάλοι, καί μάλιστα κατά τό δυνατόν ἀμίμητοι εἶναι νά μιμηθοῦμε τούς Ἀρχαίους»[6].

     Κατά τόν J.J. Winckelmann (J.J. W.) ἡ κλασική τέχνη ἐκφράζει συγχρόνως τό φυσικό κάλλος τῶν Ἑλλήνων καί τό εὐγενές ἦθος τοῦ χαρακτήρα τους, γι’ αὐτό καί ἡ ἑλληνική τέχνη ὑπερβαίνει, κατά τή γνώμη του, τήν τέχνη ὅλων τῶν λαῶν τοῦ ἀρχαίου κόσμου. Αὐτή ἡ ὑπεροχή ἑρμηνεύεται ἀπό τόν διανοητή ὄχι μόνο ὡς ἀποτέλεσμα τοῦ φυσικοῦ περιβάλλοντος καί τοῦ κλίματος, ἀλλά καί ὡς συνέπεια τῶν πολιτικῶν καί κοινωνικῶν συνθηκῶν πού ἑδραίωσαν τό πνεῦμα τῆς ἐλευθερίας καί τό πολίτευμα τῆς δημοκρατίας[7].

     Ἡ βαθιά ἐνασχόληση τοῦ J.J. W. μέ θέματα τέχνης και αἰσθητικῆς ἐξηγεῖ γιατί θεωρεῖται ὁ πατέρας τῆς νεώτερης ἀρχαιολογίας καί ἱστορίας τῆς τέχνης. Ἡ ἐξιδανίκευση τῆς ἑλληνικῆς τέχνης στόν γερμανικό κόσμο προώθησε κι ἄλλες ἰδέες πού σχετίζονται μέ τό ἀρχαιοελληνικό πολιτικό, κοινωνικό καί πνευματικό περιβάλλον, οἱ ὁποῖες ἀποτέλεσαν τή βάση γιά τό κίνημα του Νεοκλασικισμοῦ, κι αὐτό ὀφείλεται στόν J.J. Winckelmann. Κι ὅλα αὐτά ἐνῶ ὁ J.J. W. δέν ἐπισκέφθηκε ποτέ τήν Ἑλλάδα, μόνο συνέλαβε τήν Ἑλλάδα ὡς τήν «ἐπικράτεια τοῦ φωτός, τοῦ λόγου καί τῆς ἁρμονίας»[8]. Εἶναι προφανές ὅτι στά περιορισμένα πλαίσια ἑνός ἄρθρου δέν γίνεται νά ἀναφερθοῦν περισσότερα ὅπως θά ἄξιζε στήν προσωπικότητα καί τήν προσφορά τοῦ σπουδαίου αὐτοῦ στοχαστῆ.

     Ἡ ἄλλη σημαντική προσωπικότητα, πού ἐμπνεύστηκε ἀπό τήν ἑλληνική ἀρχαιότητα καί τήν ἀνέδειξε μέσα ἀπό τό ἔργο του ἐνισχύοντας τό κίνημα πού κατά καιρούς εἶχε πάρει στή Γερμανία τό ὄνομα Ἑλληνομανία (Graecomania), ἦταν ὁ Friedrich Hölderlin (1770-1843). Τήν πνευματική ταυτότητα αὐτοῦ τοῦ διανοητῆ ἀρχικά τήν σφράγισε τό χριστιανικό πνεῦμα, μέ τό ὁποῖο εἶχε διαποτιστεῖ κατά τήν ἐκπαίδευσή του, καθώς σπούδασε σέ ἐκκλησιαστικές σχολές καί στό φημισμένο Θεολογικό Σεμινάριο τῆς Τυβίγγης[9], καί στή συνέχεια ἡ ἑλληνική σκέψη καί ἡ καντιανή φιλοσοφία. Κατά τό διάστημα πού ἦταν στήν Τυβίγγη (1788-1793) διαμορφώνει τήν ποιητική του ταυτότητα καί ἀποφασίζει νά μήν ἀκολουθήσει τό ἱερατικό στάδιο, γιά τό ὁποῖο τόν προόριζε ἡ μητέρα του. Θά βιοπορίζεται ὡς οἰκοδιδάσκαλος μεγάλων καί πλουσίων οἰκογενειῶν, ὄχι βέβαια χωρίς οἰκονομικά προβλήματα, τά ὁποῖα ἐπιδείνωσαν τήν ψυχική του κατάσταση, πού τελικά ἐξελίχθηκε σέ πνευματικό σκοτάδι (ἔχουν διατυπωθεῖ πολλές ἀπόψεις γιά τήν ψυχιατρική νόσο του) γιά τό δεύτερο ἥμισυ τῆς ζωῆς του. Τά παραγωγικά του χρόνια ἦταν μόνο δεκαπέντε (1791-1806).

     Στήν ποίηση τοῦ Friedrich Hölderlin (F. H.) ἀνιχνεύουμε τήν Ἑλλάδα περισσότερο ἀπό ὅ,τι σέ ὁποιονδήποτε ἄλλον Γερμανό ποιητή. Θα γράψει ὕμνο μέ τίτλο Griechenland(1793), ὅπου ὑμνεῖ τήν Ἀθήνα τῶν φιλοσόφων, τοῦ Σωκράτη καί τοῦ Πλάτωνα, τήν πόλη στήν ὁποία γεννήθηκαν καί ἔφεραν πνευματικούς καρπούς οἱ ὑψηλότερες ἰδέες καί ἀξίες. Ἀκολουθεῖ τήν πνευματική ἀτμόσφαιρα πού διαμόρφωσε στή Γερμανία ὁ J.J. W. καί ἀποκτᾶ «στέρεη ἑλληνομάθεια»[10]. Ἔχει ὡς φίλους πρόσωπα πού ἐμπνέονται από τό ἑλληνικό πνεῦμα, ὅπως ὁ Chr.L. Neufferκαί ὁ Wilch. Heinse, οἱ ὁποῖοι συνεχῶς ἐνισχύουν τήν ἀγάπη του γιά τήν Ἑλλάδα καί τόν πνευματικό της πλοῦτο.

     Μέσα ἀπό τό έργο του, τόν Ὑπερίονα κυρίως, τίτλο ἐμπνευσμένο ἀπό τόν Τιτάνα πού γέννησε τόν Ἥλιο καί τή Σελήνη, ὁ F. H. προβάλλει τό ἰδεῶδες τῆς ἐλευθερίας καί τῆς ἀλήθειας, ὑμνεῖ τή φύση καί τήν ὀμορφιά. Το λυρικό καί φιλοσοφικό αὐτό πεζογράφημα θεωρήθηκε τό πιό ἑλληνικό μυθιστόρημα πού ἔγραψε ποτέ Γερμανός συγγραφέας, ἤ καλύτερα, πού γράφτηκε ποτέ στήν παγκόσμια λογοτεχνία. Σέ αὐτό συναντᾶμε τήν ἀρχαία ἀλλά και τή σύγχρονη Ἑλλάδα μέ τό ἐπαναστατικό ἰδεῶδες καί τό δημοκρατικό φρόνημα. Τόποι τῆς Ἑλλάδας, ἀπό τόν Ἄθω καί τόν Ἑλλήσποντο μέχρι τήν Πελοπόννησο, τά Κυκλαδονήσια καί τή Σμύρνη, ἀναδεικνύονται στό ἔργο, ἐνῶ κεντρικό σημεῖο του ἀποτελεῖ ἡ ἐπίσκεψη τοῦ Ὑπερίονα στά ἐρείπια τῶν Ἀθηνῶν. Ὁ Παρθενών, τό Θέατρο τοῦ Διονύσου, τό Θησεῖο εἶναι τόποι μεγαλείου και ἔμπνευσης. Ὁ Ὑπερίων ἀπευθυνόμενος στόν Παρθενώνα τόν ἀποκαλεῖ «Καμάρι τοῦ κόσμου!»    (StolzderWelt!). Γιά τόν F. H. ἡ οὐσία τοῦ κάλλους ὁδηγεῖ στήν ούσία τῆς ἀλήθειας καί τό αἴτημα αὐτῆς τῆς σχέσης γεννήθηκε και ὑπηρετήθηκε στήν ἀρχαία Ἑλλάδα. Ἡ Ἑλλάδα γιά τόν εὐαίσθητο αὐτόν στοχαστή εἶναι «ὁ τόπος ἰσορροπίας, τῆς ἑνότητας μέ τή φύση, τοῦ κάλλους, τῆς ἐλευθερίας τοῦ πνεύματος»[11].

     Ἄλλα ἔργα τοῦ F. H. πού προβάλλουν τό ἑλληνικό πνεῦμα εἶναι τό Ἀρχιπέλαγος (DerArchipelagus), στό ὁποῖο ὑμνεῖται τό Αἰγαῖο, καί τό ἀνολοκλήρωτο δράμα Ὁ θάνατος τοῦ Ἐμπεδοκλῆ, ὅπως καί ἄλλα στά ὁποῖα ἀποτυπώνεται τό ἑλληνικό πνεῦμα ὡς τό ἰδανικό τῆς ἀνθρωπότητας. Στά τελευταῖα χρόνια τῆς ἐνσυνείδητης ζωῆς του θά μεταφράσει την Ἀντιγόνη καί τόν Οἰδίποδα Τύραννο τοῦ Σοφοκλῆ, ἐπιχειρώντας νά συλλάβει καί νά ἑρμηνεύσει τήν ἔννοια τοῦ τραγικοῦ.

     Ὁ Friedrich Hölderlin δέν ἐπισκέφθηκε οὔτε αὐτός τήν Ἑλλάδα, ἀλλά τήν ἀναζήτησε διά βίου, βίωσε πνευματικά τίς ἀξίες της καί τήν ἔκλεισε μέσα του. Ἔγινε «ὁ τραγουδιστής τῆς Ἑλλάδας» κατά τόν Fr. Gundoff[12], ὁ ὁποῖος καί φρόντισε νά ἀναδυθεῖ ὁ F. H. ἀπό τήν ἀφάνεια, στήν ὁποία εἶχε περιπέσει μετά τόν θάνατό του, μέ ἀποτέλεσμα στη συνέχεια νά ἐπηρεάσει ἡ σκέψη του τήν πνευματική φυσιογνωμία ἄλλων Γερμανῶν διανοητῶν, ὅπως τῶν Ράινερ Μαρία Ρίλκε, Βάλτερ Μπένγιαμιν, Μάρτιν Χάιντεγκερ.

     Κλείνοντας τή μικρή ἀναφορά σέ αὐτούς τούς δύο μεγάλους στοχαστές καί σημαντικούς ἐραστές τῆς Ἑλλάδας καί τοῦ ἑλληνικοῦ πνεύματος, ὑπογραμμίζουμε τή συμβολή τους τόσο στήν πρόσληψη τῆς ἑλληνικῆς ἀρχαιότητας ἀπό τή γερμανική σκέψη όσο καί στή σημασία της, ἐφ’ ὅσον ο νέος αὐτός προσανατολισμός ἐπηρέασε καθοριστικά τή διαμόρφωση τῆς εὐρωπαϊκῆς τέχνης καί λογοτεχνίας καί γενικότερα τήν ἱστορία τῶν ἰδεῶν τῆς Δύσης γιά περισσότερο ἀπό δύο αἰῶνες.

 


[1] Agnes Heller, Renaissance Man, translated from the Hungarian by Richard E. Allen, ἐκδ. Routledge and Kegan Paul, Λονδίνο/Βοστώνη 1978, σ.90.

[2]ΜαρίναΛαμπράκη-Πλάκα, ΊταλικήἈναγέννηση:Τέχνηκαίκοινωνία-τέχνηκαίἀρχαιότητα, ἐκδ. Καστανιώτη, Αθήνα 2003, σ.59 κ.ἑ.

[3] Katherine HarloeΜ, Winckelmann and the Invention of Antiquity: History and Aesthetics in the Age of “Altertumwissenschaft”, Oxford University Press, 2013.

[4] Μ.Ζ. Κοπιδάκης, Πέθανε πράγματι ὁ Μέγας Πάν; Καί ἀλλα κείμενα παντοδαπά, φιλολ. ἐπιμ. Κ. Μπουρναζάκης, ἐκδ. Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, Ἡράκλειο 2019, σ. 233.

[5] “GedankenueberdieNachahmungderGriechischenWerkeinderMalereyundBildhauer- Kunst”, στόν τόμο τοῦ WalterRehm, J.J. Winckelmann, KleineSchriften, Vorreden, Entwuerfe, έκδ. DeGruyter, Βερολίνο 20022, σσ.25-59.

[6] Σκέψεις γιά τή μίμηση τῶν ἑλληνικῶν ἔργων στη ζωγραφική καί τή γλυπτική, μτφρ. Ν.Μ. Σκουτερόπουλος, ἐκδ. Ἴνδικτος, Ἀθήνα 2001, σσ.7-8.

[7] J.J. Winckelmann, Ἱστορία τῆς ἀρχαίας τέχνης. Ἡ τέχνη τῶν ἀνατολικῶν λαῶν, τῶν Ἐτρούσκων, τῶν Ἑλλήνων καί τῶν Ρωμαίων, μτφρ. Λευτέρης Ἀναγνώστου, ἐκδ. Gutenberg, Ἀθήνα 2010, σσ.133 κ ἑ.

[8] Βασίλειος Π. Βερτουδάκης, Ὁ Ὑπερίων στά ἐρείπια τῶν Ἀθηνῶν, ἐκδ. Περισπωμένη, Ἀθήνα 2021, σ. 27.

[9] Γιά τή βιογραφία τοῦ F. Hölderlin βλ.: 1. Ulrich Haussermann, Hölderlin, ἐκδ. Rowohlt Taschenbuch Verlag, Ἀμβοῦργο 1961. 2. Johann Kreuzer (ἐπιμ.), Hölderlin Handbuch: Leben- Werk- Wirkung, ἐκδ. J.B. Metzler, Βερολίνο 20202. 3.ΒασίληςΛαζανάς, Friedrich Hölderlin, Ἀθήνα 1984

[10]Β.Π. Βερτουδάκης, ὅ. π. σ. 65.

[11] Β.Π. Βερτουδάκης, ὅ. π. σ. 117.

[12] Friedrich Gundoff, Hölderlins Archipelagus, Heidelberg 1911.

Βρίσκεστε εδώ: Αρχική κειμενα Συνεργατών Χρύσα Αλεξοπουλου: Ἡ συμβολή τῶν J.J. Winckelmann καί F. Hölderlin στην ἑδραίωση τοῦ ἑλληνικοῦ οὐμανισμοῦ στή γερμανική καί γενικότερα τή δυτική σκέψη.