Συνεργατών

Κυριάκος Ρέβελας: Σκέψεις για το εκπαιδευτικό σύστημα της Ελλάδος – Πλαίσιο αρχών και κατευθύνσεις μεταρρύθμισης

Σκέψεις για το εκπαιδευτικό σύστημα της Ελλάδος –

Πλαίσιο αρχών και κατευθύνσεις μεταρρύθμισης

Κυριάκος Ρέβελας, Βρυξέλλες, 24 Αυγούστου 2021



                                                                                                                                          revelas Copy

 

Après le pain, l’éducation est le premier besoin d’un people. Danton 1792

 

Η παιδεία με την ορθόδοξη εκκλησία υπήρξαν οι παράγοντες που διατήρησαν την ελληνική γλώσσα και σφυρηλάτησαν την εθνική ταυτότητα στη διάρκεια της Τουρκοκρατίας, προετοιμάζοντας τις ψυχές για την παλιγγενεσία του 1821. Η εκπαίδευση συνέβαλε επίσης αποφασιστικά στη συγκρότηση ενός σύγχρονου νεοελληνικού κράτους και στην ανάπτυξή του έως σήμερα. Ωστόσο κατά την μεταπολίτευση δεν υπήρξε ένα κοινό όραμα για τον ευαίσθητο αυτό τομέα της εθνικής ζωής μετά τη λαίλαπα της δικτατορίας. Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1976 με ευρεία συναίνεση καθιέρωσε την 9χρονη υποχρεωτική εκπαίδευση και τα μεικτά σχολεία, όρισε τη δημοτική ως επίσημη γλώσσα της εκπαίδευσης και σχεδίασε την ενίσχυση της τεχνικής εκπαίδευσης. Στη συνέχεια όμως εξέλιπε η πολιτική συναίνεση και οι διαδοχικές μεταρρυθμίσεις στην εκπαίδευση είχαν κυρίως οργανωτικό περιεχόμενο, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τον τρόπο εισαγωγής στα πανεπιστήμια. Επεβλήθησαν οι συντεχνίες, ο κομματισμός, η πολιτικοποίηση και η γραφειοκρατία αντί για μια ριζική αναζωογόνηση της παιδείας ως αίτημα της ελληνικής κοινωνίας και προϋπόθεση για την πρόοδο της χώρας.

Σήμερα, 200 χρόνια μετά την εθνική επανάσταση και 40 χρόνια μετά την ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) ίσως είναι μια καλή ευκαιρία για ένα νέο ξεκίνημα. Τις περιπέτειες της πατρίδας, τους πολέμους, τους διχασμούς και τις κρίσεις, το πρόσφατο παρελθόν, πρέπει να τα μελετούμε για να μαθαίνουμε από τις εμπειρίες. Αλλά στην αφετηρία της νέας φάσης οφείλουμε να θέσουμε το ερώτημα. Πού στοχεύουμε, σε ποιά κατεύθυνση θα πορευθούμε, πού θέλουμε να φθάσουμε με βάση τα σημερινά δεδομένα? Προς τι χρειάζεται η κοινωνία μας το εκπαιδευτικό σύστημα, για ποιό σκοπό, ποιά είναι η επιδίωξη?

Η Ελλάδα αντιμετωπίζει ορατή σε όλους την απειλή της Τουρκίας, πιο άμεση παρά ποτέ, αν και δεν πρόκειται για νέα απειλή. Έχει επίσης να αντιμετωπίσει μεγάλες προκλήσεις όπως το δημογραφικό πρόβλημα, σε συνδυασμό με το ασφαλιστικό σύστημα και το δημόσιο χρέος, την κλιματική αλλαγή και τα παρεπόμενα ακραία καιρικά φαινόμενα, τη ψηφιοποίηση και τις επιπτώσεις της σε οικονομία, κοινωνία και πολιτική, επιδημίες, το μεταναστευτικό, την τρομοκρατία, τον νέο διεθνή καταμερισμό εργασίας. Οι προκλήσεις αυτές απαιτούν σημαντικές προσαρμογές στη λειτουργία της κοινωνίας και η εκπαίδευση μπορεί και πρέπει να συμβάλει στις αναγκαίες προσαρμογές.

Το εκπαιδευτικό σύστημα δημιουργεί το ανθρώπινο δυναμικό που είναι ο σημαντικότερος πλουτοπαραγωγικός πόρος μιας κοινωνίας. Οι οικονομολόγοι αναφέρονται στο ανθρώπινο κεφάλαιο, αλλά η σημασία του ανθρώπινου παράγοντα είναι πολύ ευρύτερη από την παραγωγικότητα και την ικανότητα της οικονομίας να εξυπηρετεί τις υλικές ανάγκες της κοινωνίας. Το ανθρώπινο δυναμικό και μια ισχυρή οικονομία υπήρξαν πάντα αποφασιστικοί παράγοντες ισχύος, όπως επίσης πολιτισμού και ποιότητος ζωής. Επί δεκαετίες παρατηρείται απίστευτη απώλεια ευκαιριών στον τομέα της παιδείας, όταν χρειασθούμε περισσότερες δυνάμεις μας λείπουν. Η μετανάστευση μορφωμένων νέων λόγω και κατά τη διάρκεια της πρόσφατης οικονομικής κρίσης (2010-18) υπολογίζεται σε περισσότερο από 400.000, αριθμός πολύ σημαντικός για την ελληνική αγορά εργασίας. Το στοίχημα της ανάπτυξης και της ριζικής αναδιάρθρωσης που απαιτούν οι καιροί (Ελλάδα 2.0) θα απαιτήσει εκτός από κεφάλαια και επενδύσεις και τον επαναπατρισμό τουλάχιστον μέρους του δυναμικού αυτού. Δεδομένου ότι πρέπει να βελτιωθεί η ανταγωνιστικότητα της ελληνικής οικονομίας και αν θέλουμε να αποκλείσουμε την επιλογή των ολοένα χαμηλότερων μισθών στη χώρα μας πρέπει να αυξηθεί η επένδυση σε ανθρώπινο κεφάλαιο με τη βελτίωση του εκπαιδευτικού συστήματος και την προώθηση της έρευνας και της καινοτομίας.

H εκπαίδευση καλείται να εξυπηρετήσει στην κοινωνία ένα τριπλό στόχο, συγκεκριμένα να συμβάλει ώστε να διαμορφωθούν

α) χαρακτήρες / προσωπικότητες σύμφωνα με τον πολιτισμό και τις αξίες μας

β) πολίτες που λειτουργούν υπεύθυνα, με πολύπλευρη και σύγχρονη μόρφωση

γ) επαγγελματίες σε οποιοδήποτε κλάδο και να επιλέξει ο καθένας.

Φαίνεται ότι με την πρόοδο της ηλικίας του νέου ανθρώπου το κέντρο βάρους της εκπαιδευτικής διαδικασίας μετατοπίζεται από τον πρώτο προς τον δεύτερο και τρίτο στόχο. Άρα δεν υπάρχει και δεν πρέπει να τίθεται το τεχνητό δίλημμα μεταξύ ανθρωπιστικής αφενός και τεχνικής, επαγγελματικής εκπαίδευσης αφετέρου, η δεύτερη οικοδομεί πάνω στο υπόβαθρο που έχει δημιουργήσει η πρώτη. Πιο συγκεκριμένα θα μπορούσε να πει κανείς ότι στην προσχολική και πρωτοβάθμια εκπαίδευση η προσπάθεια επικεντρώνεται στην κοινωνική αγωγή του ατόμου (συνεργασία, σεβασμός της διαφορετικότητας, πειθαρχία), στη δευτεροβάθμια στην ανάπτυξη της αυτονομίας, της ιστορικής και πολιτικής συνείδησης και στον επαγγελματικό προσανατολισμό, ενώ στην τριτοβάθμια πρέπει να δίνεται βάρος στην επιστημονική και επαγγελματική επάρκεια καθώς επίσης στη διασύνδεση με την παραγωγική διαδικασία, την επιχειρηματικότητα και την εξωστρέφεια.

Για την επίτευξη του τριπλού στόχου η εκπαιδευτική διαδικασία πρέπει να βασίζεται σε ορισμένες θεμελιώδεις αρχές που συνοψίζονται ως εξής.

1. Η αριστεία βρίσκεται στην καρδιά της εκπαιδευτικής διαδικασίας και συνεπάγεται συνεχή αξιολόγηση όλων των συντελεστών της εκπαίδευσης (μαθητών / φοιτητών, εκπαιδευτικών / καθηγητών, δομών, μεθόδων κλπ). Συγκρίσεις και αξιολόγηση αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα της εκπαιδευτικής διαδικασίας. Η ανάδειξη των καλύτερων είναι κίνητρο για μεγαλύτερη προσπάθεια και παράδειγμα για τους άλλους. Μια κοινωνία χρειάζεται θετικά πρότυπα προκειμένου να βελτιώνεται όχι μόνο με την παροχή υλικών αγαθών αλλά με την έννοια του ευ ζην. Οι καλύτεροι να αναδεικνύονται σε όλους τους τομείς. Όποιος αρνείται την αξιολόγηση αρνείται στην ουσία την εκπαιδευτική διαδικασία. Τα κριτήρια αξιολόγησης τα θέτει η ίδια η επιστημονική / εκπαιδευτική κοινότητα, ώστε να εκτελεί απερίσπαστη το έργο της. Τα κριτήρια εννοείται ότι λαμβάνουν υπόψη άτομα με ειδικές ανάγκες (δυσλεξία, αυτισμός, αναπηρίες, μετανάστες κλπ.). Μόνο με την αξιολόγηση θα σχηματισθούν οι ηγετικές ομάδες (ελίτ μόρφωσης) τις οποίες χρειάζεται η ελληνική όπως και κάθε κοινωνία. Αξιοκρατία και ανάδειξη ηγετικών ομάδων δεν οδηγούν σε αρνητικά φαινόμενα εγωϊσμού και ελιτισμού αν στη διάρκεια της εκπαίδευσης καλλιεργούνται στους νέους η έννοια του κοινού αγαθού και της κοινωνικής ευθύνης.

2. Λογοδοσία, απόδοση στην κοινωνία. Πρόκειται για τα αποτελέσματα της εκπαιδευτικής διαδικασίας προς όφελος της κοινωνίας που καθοδηγεί και χρηματοδοτεί το εκπαιδευτικό σύστημα. Κριτήρια είναι π.χ. η κάλυψη των αναγκών της κοινωνίας και των επιχειρήσεων (π.χ. να προστατεύεται η κοινωνία από επικίνδυνες αντιεπιστημονικές απόψεις) καθώς επίσης η ικανοποίηση των συμμετεχόντων στην εκπαιδευτική διαδικασία. Διεθνείς συγκρίσεις των επιδόσεων σε μάθηση και έρευνα, η προσέλκυση καθηγητών / ερευνητών και μαθητών / φοιτητών από το εξωτερικό, η άντληση πόρων από χορηγίες και άλλα αποτελούν δείκτες επιτυχίας του εκπαιδευτικού συστήματος.

3. Μια σύγχρονη και προοδευτική κοινωνία φροντίζει να παρέχει ίσες ευκαιρίες σε όλους, ασχέτως της κοινωνικής, γεωγραφικής κλπ. προέλευσης του κάθε παιδιού. Ιδιαίτερη σημασία έχει η ισότητα ευκαιριών στη μικρή ηλικία. Στην πορεία αφήνουμε να λειτουργήσει η φυσική περιέργεια, η έμφυτη έφεση για μάθηση, η άμιλλα και η ανάγκη διάκρισης κάθε ανθρώπου, καθώς επίσης η ελευθερία επιλογής, η προσπάθεια και εργατικότητα του καθενός. Αρχή και στόχος είναι η ισότητα ευκαιριών στο ξεκίνημα και κατά τη διάρκεια της υποχρεωτικής εκπαίδευσης. Για το στόχο αυτό πρέπει να διατεθούν οι απαιτούμενοι πόροι, ιδιαίτερα με την καλή στελέχωση νηπιαγωγείων και σχολείων. Επειδή το τάλαντο, το σθένος και η προσπάθεια διαφέρουν μεταξύ των ατόμων, ο δρόμος προς τα πάνω πρέπει να είναι ανοικτός και χωρίς περιορισμούς. Αυτό απαιτεί η κοινωνική δικαιοσύνη, ο καθένας να μπορεί να φθάσει εκεί όπου θέλει και μπορεί. Αντίθετα, δεν είναι αποδεκτή η τάση ισοπέδωσης προς τα κάτω που αποτελεί κατάφωρη αδικία για τα άτομα αλλά και για την κοινωνία. Η κοινωνία θα έχανε έτσι δυνατότητες εξέλιξης, ανάπτυξης και προόδου, δηλαδή επίτευξης του επιθυμητού τρόπου και επιπέδου ζωής για το σύνολο των μελών της. Όσοι διακρίνονται πρέπει να υποστηρίζονται και να προωθούνται, π.χ. με ένα σύστημα υποτροφιών. Λόγω της παγκοσμιοποίησης, της ψηφιοποίησης και της κλιματικής αλλαγής, αλλά και της δημογραφικής εξέλιξης, πολλά επαγγέλματα θα παύσουν να υπάρχουν και θα αναδειχθούν νέα. Επομένως θα σημειωθούν ρήξεις στην επαγγελματική βιογραφία πολλών ανθρώπων και πολλές φορές θα χρειασθεί ένα δεύτερο ξεκίνημα στη ζωή. Εδώ το αίτημα των ίσων ευκαιριών θα γίνει πάλι επίκαιρο.

Από το γενικό πλαίσιο αρχών προκύπτουν μια σειρά από κατευθυντήριες γραμμές για την προσέγγιση όλων των ζητημάτων που αφορούν την παιδεία στην υπηρεσία του τριπλού στόχου.


α) Η ως άνω φιλοσοφία δεν συμβιβάζεται με λογικές κεκτημένων που σημαίνουν στασιμότητα και τέλμα, αντίθετα η άμιλλα είναι ο μηχανισμός για να επιτευχθεί πρόοδος προς όφελος τόσο των ατόμων όσο και του κοινωνικού συνόλου. Οι λειτουργοί της εκπαίδευσης δεν επιτρέπεται να ενσωματώνουν συμπεριφορές που αντίκεινται στη βασική αυτή κατεύθυνση.

β) Η εκπαιδευτική διαδικασία πρέπει να κρατηθεί κατά το δυνατόν απερίσπαστη από αλλότριες επιρροές, όπως συντεχνιακά και επιχειρηματικά συμφέροντα, την επιρροή πολιτικών κομμάτων κλπ. Οι λειτουργοί της εκπαίδευσης φυσικά έχουν όπως όλοι οι εργαζόμενοι μισθολογικές διεκδικήσεις και δικαιώματα (π.χ. το δικαίωμα της απεργίας), αλλά η άσκησή τους υποβάλλεται στους περιορισμούς που ορίζει η ίδια η δεοντολογία του επαγγέλματος, κάτι που ισχύει και για άλλα επαγγέλματα.

γ) Το ακαδημαϊκό άσυλο πρέπει είναι απαραβίαστο, σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης. Εδώ υπάρχει πλήρης παρανόηση αν όχι διαστρέβλωση της έννοιας. Η πρωτοβουλία της κυβέρνησης το φθινόπωρο του 2019 να αλλάξει το σχετικό νόμο δεν αφορούσε την κατάργηση του ακαδημαϊκού ασύλου, αλλά απλά την επιβολή του νόμου στο χώρο των πανεπιστημίων, ώστε να αποτραπούν η ανομία, η βία, οι βανδαλισμοί κλπ. Ο λαϊκισμός καλλιεργεί και εκμεταλλεύεται την εννοιολογική σύγχυση, αντίθετα στο κράτος δικαίου τα πράγματα πρέπει να λέγονται με το όνομά τους.

Πολλά ζητήματα που έως τώρα είναι στο επίκεντρο των πολιτικών αντιπαραθέσεων μπορούν να λυθούν με πραγματισμό, χωρίς ιδεολογικές προκαταλήψεις, με βάση το ανωτέρω πλαίσιο αρχών, τα πορίσματα της επιστημονικής έρευνας και την έως τώρα εμπειρία στην Ελλάδα και το εξωτερικό. Πρέπει να αξιοποιηθούν οι υπάρχουσες μελέτες από ελληνικούς και διεθνείς φορείς και να συμπληρωθούν με στοχευμένες μελέτες όπου χρειάζεται. Στόχος είναι να δημιουργηθούν οι εκπαιδευτικές συνθήκες που θα επιτρέψουν στους μαθητές και φοιτητές να αναπτύξουν την προσωπικότητα, τις ικανότητες, το ταλέντο και τη δημιουργικότητά τους.

Τέτοια πρακτικά και οργανωτικά θέματα είναι ενδεικτικά τα εξής.

Σημαντικό ζήτημα είναι η μετάβαση από το σημερινό, μη ικανοποιητικό, στο νέο σύστημα. Θα πρέπει να βρεθούν και να συμφωνηθούν τρόποι μετάβασης που να καλύπτουν τα συμφέροντα όσων υπηρέτησαν στην εκπαίδευση υπό τις παρούσες συνθήκες. Δεν πρόκειται για τεχνικό αλλά για κατεξοχήν πολιτικό ζήτημα στο οποίο πρέπει να επιτευχθεί κοινωνική συναίνεση ούτως ώστε να εργασθούν όλοι οι εμπλεκόμενοι παράγοντες και όλες οι δυνάμεις για την αναμόρφωση του συστήματος από την οποία εν τέλει θα ωφεληθεί η κοινωνία μας. Εξ άλλου η ευρεία συναίνεση είναι απαραίτητη προϋπόθεση για τη σταθερότητα και συνέχεια στο χρόνο ώστε να αποδώσει καρπούς η μεταρρύθμιση του εκπαιδευτικού συστήματος.

 

Βιβλιογραφία

 

Νίκος Βέττας, Εκπαίδευση και ελληνική οικονομία, στο Δ. Βαγιάνος, Ν. Βέττας, Κ. Μεγήρ, Χ. Πισσαρίδης (επιμέλεια), Πέρα από τη λιτότητα, Για μια νέα δυναμική στην ελληνική οικονομία, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2017

διαΝΕΟσις, H Προσχολική Αγωγή Στην Ελλάδα, 2021

H Προσχολική Αγωγή Στην Ελλάδα | Dianeosis